Câu Lạc Bộ
The Vietnamese Historical and Cultural Performing Arts Foundation
PO Box 1571 - Westminster, CA 92684-1517 - (949) 786-6840
Please click here if you cannot
read the Vietnamese characters
on this website - Xin nhan day
neu Qui Vi khong doc duoc chu
Viet tren trang nay
©2003 Hùng Sử Việt
VIETCH-PAF
Những câu chuyện về thói quen của một dân tộc

Phong tục tập quán là thói quen của một dân tộc, Thói quen có thể tốt, là nét đẹp văn hóa
được nhiều người ngưỡng mộ và bắt chước. Thói quen cũng có thể xấu làm đồng hương
phải đỏ mặt, mắc cỡ. Thí dụ thói quen xếp hàng của người Âu Mỹ hay người Nhật là những
thói quen tốt. Thói quen chen lấn, ồn ào và hay xả rác nơi công cộng là những thói quen
xấu.
Sau đây là một số câu chuyện về thói quen.

1- Câu chuyện về đôi đũa

Trong một bữa ăn chay tại chùa, thức ăn đựng bằng đĩa lớn có bao giấy nhựa mỏng, được
bày la liệt trên bàn. Giữa bàn là một nồi lẩu bằng nhôm và vài chén đựng nước chấm. Khác
với nhà hàng, ở đây mỗi đĩa thức ăn chung không có đũa muỗng riêng. Nồi lẩu có môi
(muỗng lớn) để múc canh.

Khi ăn, có một số người đã tự ý trở đầu đũa để gắp thức ăn trên đĩa bỏ vào chén cơm riêng
của minh. Tuy nhiên vẫn có một số người khác cứ tự nhiên dùng đũa của mình để gắp thức
ăn chung trên đĩa. Thậm chí có người còn dùng đầu đũa đã từng ngậm trong miệng của
mình để “khoắng” trong nồi lẩu tìm món ăn mình thích.

Thói quen dùng đũa của dân tộc Á Đông nói chung, của người Việt nói riêng đã được giới y
khoa chú ý tới về phương diện vệ sinh và y khoa phòng ngừa. Vì đôi đũa tuy giữ vai trò
quan trọng trong nét đẹp văn hóa ẩm thực, nhưng cũng có thể là vật trung gian truyền bệnh
như bệnh viêm gan A chẳng hạn:

“Vi khuẩn viêm gan A được tìm thấy trong mồ hôi, nước bọt (nước miếng) của người có
bệnh. Vi khuẩn viêm gan A theo thức ăn, nước uống nhiễm khuẩn xâm nhập vào cơ thể của
chúng ta. Một trong những phương thức lây bệnh khá thông thường là tiếp xúc trực tiếp hay
gián tiếp với nước bọt của bệnh nhân viêm gan A.” (1)

Do đó, khi người bênh viêm gan A dùng đũa gắp thức ăn hoặc nhúng vào chén nưóc chấm,
tô canh ăn chung, đầu đôi đũa thấm nước miếng có vi khuẩn của người bệnh sẽ dính trên  
miếng thức ăn trong đĩa hay hòa tan trong chén nước chấm,  bát canh ăn chung. Người
khác gắp miếng thức ăn hay húp canh có vi khuẩn viêm gan A sẽ bị lây bệnh viêm gan A.

Ngoài việc truyền bệnh, đôi đũa cá nhân dùng gắp thức ăn chung còn tạo ra hình ảnh
không đẹp vì mất vệ sinh nữa.

Để tránh truyền bệnh và giữ sạch sẽ, vệ sinh chung, trong các bữa ăn ở nhà ta nên có đũa
muỗng riêng cho đĩa thức ăn hay tô canh ăn chung, tương tự như ăn ở nhà hàng. Trường
hợp không có đũa muỗng riêng cho điã thức ăn chung, ta nên  trở
đầu đũa khi gắp thức ăn
vào chén bát của minh và tuyệt đối không dùng muỗng riêng nhúng vào bát canh ăn chung..

Nếu ở  nhà tập quen, ra ngoài ta sẽ tránh được cảnh làm mất vệ sinh chung và giữ được
nét đẹp văn hóa của  đôi đũa vậy..

2- Câu chuyện xếp hàng

Trong một chuyến du lịch, tôi đã chứng kiến một cảnh chen lấn như sau: Khi xe chở chúng
tôi đến một khách sạn, có một số người đã ùa tới bàn tiếp tân để ghi danh nhận phòng.
Quầy tiếp tân ở đây không có rào cản bắt buộc mọi người phải xếp hàng, nên một số ông
bà đã tự do chen lấn mong được nhận phòng sớm.  

Xếp hàng là biết tôn trọng người đến trước, là một sự công bằng trong xã hội. Không chen
lấn làm mất trật tự hoặc gây ra cảnh hỗn loạn, cũng là nét đẹp văn hóa của một dân tộc.
Trong một bài đồng dao, người xưa đã dùng hình ảnh “con voi” để thí dụ về trật tự “có trước
có sau”: “Con vỏi con voi, cái vòi đi trước, hai chân trước đi trước, hai chân sau đi sau, còn
cái đuôi đi sau rốt….”

Dân tộc Nhật Bản đã tỏ cho thế giới biết về nét đẹp văn hóa đáng khâm phục của họ sau tai
ương thảm khốc vì động đất và sóng thần ngày 10 tháng 3 năm 2011 vừa qua. Họ đã quen
với sự công bằng trong xã hôi, nên không hề có cảnh “hôi của”, cướp bóc và hỗn loạn.
Ngoài ra họ còn có đức tính nhân ái, yêu thương và giúp đỡ người khác trong cơn hoạn nạn.
Sau đây là một câu chuyện cảm động:

Một em bé 9 tuổi đứng xếp hàng phía chót để chờ lãnh thức ăn. Trông em có vẻ đói và lạnh.
Một ông cảnh sát đến hỏi thăm và khoác đỡ chiếc áo ấm cho em. Ông ta nghĩ  hàng dài
“rồng rắn” như thế kia, đến lượt em, chắc chẳng còn gì nên ông nhường phần lương khô
cho em. Em đón nhận gói lương khô và cúi đầu lể phép cám ơn. Người cảnh sát nghĩ em bé
sẽ nhai ngấu nghiến gói lương khô vì đói. Nhưng không, em bé mang gói lương khô lên bỏ
vào thùng đựng thức ăn để  phát cho mọi người, rồi về trở lại chỗ xếp hàng. Ông cảnh sát
rất ngạc nhiên hỏi: “Sao em không ăn mà lại đưa lên đó?” Đứa bé lễ phép thưa: “Em biết
trong những người đang xếp hàng có người đói hơn em, nên em đưa gói lương khô lên để
các cô chú ở đó chia cho mọi người một cách công bằng.” (2)

Em bé Nhật Bản không những đã học được thói quen tự nguyện xếp hàng, một lẽ công
bằng trong xã hội, mà em còn tỏ cho thế giới biết về tình nhân ái của em nữa.    

Sách “Luân Lý Giáo Khoa Thư”  (3) lớp sơ đẳng của ta cũng đã nói đến đức tính công bằng
và nhân ái này. Trong bài thí dụ: Thu, Hạ và Xuân là 3 người bạn, tâm tính khác nhau. Thu
nhà giàu, nhưng không bao giờ làm phúc, giúp đỡ ai. Hạ thì hào phóng, hay giúp đỡ người,
nhưng tính nóng nẩy, đánh đập những ai làm trái ý anh ta. Chỉ có Xuân vừa công bình, tôn
trọng người khác lại có lòng nhân ái. Một năm đói kém, Xuân đã bỏ tiền mua gạo phát chẩn
cho những người nghèo khó. Ai cũng ca tụng Xuân là người công bằng và có lòng từ thiện.

Vậy tự nguyện xếp hàng, tôn trọng người đến trước và có lòng “thương người như thể
thương thân” chính là nét đẹp văn hóa của một dân tộc. (4)


3-  Câu chuyện xả rác nơi công cộng

Tôi được mời tham dự buổi tiệc Mừng Xuân của một Hội Đoàn. Chương trình văn nghệ rất
hay, thức ăn ngon và những người đến tham dự đều tỏ ra lịch sự, y phục chỉnh tề, áo dài
truyền thống và những bộ Âu phục đắt tiền, hợp thời trang.
Gần cuối bữa tiệc, tôi cần vào nhà vệ sinh. Tôi bỗng cảm thấy choáng váng, kinh hoàng vì
không thể tưởng tượng nổi phòng vệ sinh lại có thể dơ và bề bộn đến thế: Trên nền nhà, và
trên bồn rửa tay,giấy lau tay vứt bừa bãi. Sàn nhà thì ướt, nhơ nhớp. Thùng rác còn vơi
nằm ngay dưới thùng đựng giấy lau tay. Tôi tự hỏi tại sao khi lau tay xong, những quý ông
lịch sự như thế lại không vứt giấy vào thùng đựng rác? Trước bữa tiệc, có lẽ phòng vệ sinh
còn sạch sẽ. Nhưng cuối bữa tiệc thì… than ôi! Phải chăng, đây chính là  thói quen xả rác
của một số người?  

Bỏ rác vào thùng rác là một thói quen tốt. Việc làm này rất đơn giản và dễ dàng. Tuy nhiên,
vẫn có nhiều người không làm được hoặc không muốn làm.

Một vị nào đó đã phê bình: “Muốn biết trình độ văn hóa của một nước, hãy vào cầu tiêu của
nước đó mà xem xét”.  Lời nhận định này có quá đáng lắm không?   

Ta có thể nói: “ Dân tộc nào tập được thói quen bỏ rác vào thùng đựng rác và giữ gìn sạch
sẽ nơi công cộng, cũng như giữ gìn sạch sẽ nhà vệ sinh chung, đều được coi là một dân tộc
có văn hóa cao vậy”.

(Vương Sinh)

Chú thích:

(1) Trích từ tài liệu “Kiến thức y tế phổ thông” bài của BS Bùi Xuân Dương, MD

(2) Trích thư của ông Hà Minh Thành gửi BLOG PHAMVIETDAONV.
(10:56 Ngày 16 tháng 3 năm 2011 ).

(3) “Luân Lý Giáo Khoa Thư” do các ông Trần Trọng Kim, Nguyễn Văn Ngọc, Đặng Đình
Phúc và Đỗ Thận biên soạn, là sách giáo khoa căn bản dùng để dạy môn ”Luân Lý và Công
dân giáo dục” tại bậc Tiểu Học. Vì thế, trẻ em miền Nam Việt Nam trước 1975 thường ngoan
ngoãn và lễ phép.  

(4) Xin đọc thêm bài “Văn Hóa Chen Lấn” của Tạ Phong Tần sau đây (xin cám ơn tác giả Tạ
Phong Tần và quý anh Nguyễn Tích Lai, Nghiêm Xuân Trường đã phổ biến rộng rãi bài viết
này):

(Bài đọc thêm):
Văn hóa chen lấn

Bài hát “Chuyến xe Tây Ninh” được tác giả Thanh Hiền sáng tác khoảng tháng 10 năm 1976
và được nam nghệ sĩ Thanh Tuấn ca trên làn sóng phát thanh. Bài hát vui tươi, tràn đầy
tính lịch sự, văn hóa, tình cảm giữa con người với nhau, một thời gian dài thu hút người hâm
mộ. Trong bài hai lần lặp lại một ý, đoạn mở đầu bằng điệu Xang Xừ Líu vui vẻ, tác giả viết:

“Có một chuyện vui nhỏ trên …. đường,
Nên chép lại khúc ca.
Tôi quen cô bạn đường xa,
Bạn đường xa nên hóa ra gần.
Lên xe nhường chổ bạn ngồi, nhường nơi bạn chọn, nhường lời bạn trao,
Bốn bề sắc áo màu hoa, bốn bên lời ca tiếng cười,
Xe lên đường, mời anh chọn chỗ”.

Đoạn dưới, ở câu vọng cổ thứ 2, tác giả lặp lại: “Lên xe nhường chỗ bạn ngồi, nhường nơi
bạn dựa nhường lời bạn trao. Một vùng nhà thấp lúa cao, qua cầu sóng vỗ nôn nao đôi bờ”.
Cái văn hóa miền Nam thời ấy làm con người miền Nam trở nên lịch sự chẳng khác các nhà
quý tộc Pháp thời xưa. Tôi, sau ngày 30/4/1975 mới 7 tuổi, nhưng đã hấp thụ được một số
vốn kha khá “nền giáo dục Mỹ – Ngụy” là phải biết “đi thưa về trình”, “kính già yêu trẻ”, bất
cư nơi nào cũng phải nhường chổ ngồi cho người già, phụ nữ có thai hay có con nhỏ, hoặc
em bé hơn mình.

Bây giờ, sau mấy chục năm “được” ngồi dưới mái trường XHCN, bỗng nhiên người Việt mất
đi tính khiêm nhường, lịch sự “nhường chỗ bạn ngồi, nhường nơi bạn dựa nhường lời bạn
trao” mà dễ nóng giận, dễ gây gỗ, lại thích chen lấn thấy sợ luôn.

Trước Tết Tân Mão, có lần tôi đi qua đường Trần Quang Khải (gần chợ Tân Định) bỗng
thấy phía trước có đám đông làm ùn tắc giao thông. Đến gần thì thấy một ông khoảng hơn
50 tuổi, tướng tá bệ vệ, ăn mặc lịch sự nhưng lại một tay nắm cái xe máy Wave màu xanh,
một tay nắm vào tay cô gái mặc áo dài trắng đồng phục nữ sinh trung học, miệng gào lên
thật to chửi bới: “Mày đui hay sao mà chạy xe như vậy? Tao sẽ đến tận trường của mày, tận
nhà của mày mà kiện, v.v… và v.v…”. Hóa ra, ông kia đi xe máy Dream, cô nữ sinh đi xe
Wave, cô này muốn vượt lên nhưng lại điều khiển xe chen lấn ông nọ từ bên phải, làm ông
té vào xe taxi bên trái xém “die”, thảo nào ông ta chẳng bừng bừng thịnh nộ như vậy. Mọi sự
cũng tại cô kia cố chen lấn mà ra. Cô gái đứng nín thinh, cúi đầu cam chịu nghe chửi mắng
một lúc ông mới chịu buông tay cho cô đi. Tôi nhìn thấy mắc cười, thầm nghĩ: May cho ông
đó nghen, cô này cũng là loại nữ sinh ngoan hiền, chớ gặp loại “nữ sinh nữ tặc” thì nó
“oánh” cho một trận rồi còn quay “phin” tung lên mạng nữa.

Cận tết, có tiền đi mua hàng cũng chen lấn ở các siêu thị đến khổ sở. Siêu thị thuộc loại có
uy tín với khách hàng như Big C, Nguyễn Kim thì cái sự khách hàng chen lấn để vào- ra
càng dữ dội. Báo Việt Nam tạm thống kê, bình quân mỗi người mất hơn 6 giờ đồng hồ để
xếp hàng, mua hàng, tính tiền, mà thời gian chọn hàng vào giỏ thì chỉ chiếm từ 30 phút đến
1 giờ.
Chưa kịp quên mấy vụ chen lấn kia thì đùng một cái, ngày 7/2/2011 báo chí loan tin tai nạn
giao thông cầu Ghềnh thảm khốc làm 2 người chết, 24 người bị thương, 7 người phải vào
tù… cũng đều xuất phát từ nguyên nhân không ai chịu nhường đường cho ai mà ra. Người
ta đổ lỗi tai nạn xảy ra do đường sắt dùng chung với đường bộ, nhưng cố tình làm lơ việc
cái đường sắt chung đường bộ này có từ thời Pháp thuộc chớ đâu phải mới đây, mà hồi
trước đâu có những tai nạn thảm khốc như kiểu này. Nếu anh tài xế taxi kia chịu thụt lui lại
nhường đường cho 5 cái ô tô ngược chiều kia qua thì đã không gây ra cảnh ùn tắc ngay
trên cầu, làm cho cái xe lửa chạy thẳng tới cán bẹp dí cả 5 cái ô tô.

Đạp lên đầu nhau để chen vào cướp ấn
Ngày tết, đi lễ ở nhà thờ Kỳ Đồng cũng có người chen lấn giành chổ đứng, giành chổ ngồi
với tôi dù họ đến sau tôi. Tuy nhiên, những người này, nhờ ơn Chúa, vẫn còn biết xấu hổ,
nên khi tôi phàn nàn: “Đi lễ mà cũng chen lấn giành chổ” thì họ bẽn lẽn đứng dậy đi chổ
khác.

Ở các bệnh viện, người ta chen lấn nhau để được khám bệnh đến nỗi có câu chuyện vui
thế này (Tôi đọc được trên báo tường ở Bệnh viện nhân dân Gia Định, Sài Gòn. Tôi không
nhớ nguyên văn nên viết lại ý chính): Một ông cụ sau khi chen lấn lên phía trước đến gần
được bác sĩ bèn kể lể đủ thứ bệnh tật v.v… và v.v… Bác sĩ nói: “Cụ khỏi khám tôi cũng biết
cụ không bệnh tật gì hết. Chúc mừng cụ, cụ mà chen được đến đây thì cụ còn khỏe hơn cả
tôi”.

Sau Tết, báo chí lại đưa tin ngoài Bắc người ta tranh nhau chen lấn để đi chùa Hương cầu
lộc thánh, chen lấn ở đền Trần để “xin ấn” với nhiều hình ảnh minh họa thật sống động, hãi
hùng. Cả mấy ngàn người tranh nhau chen lấn, đạp lên đầu nhau để trèo vào bên trong
“cướp ấn”, ảnh chụp cho thấy không ít người thẩn thể xơ xác, quần áo nhàu nhỉ, mặt méo
xệch khóc lóc, ngất xỉu, v.v… đủ kiểu “hỉ nộ ái ố” hết, làm lực lượng bảo vệ, cảnh sát giữ trật
tự “khiêng vác” nạn nhân mệt nghỉ. Nếu Thánh Trần mà sống lại chứng kiến cảnh chen lấn
này hẳn Ngài sẽ chết khiếp, hoặc lấy làm đau lòng khi thấy con cháu Ngài hành xử với nhau
kém văn hóa cùng cực như thế.

Chợt nhớ, trước đó không lâu, người Việt cũng chen lấn, xô đẩy đến ngất xỉu để mua vé
trận bán kết lượt về VN – Malaysia đã tái diễn tại sân Mỹ Đình sáng 16/12/2010. “Ngay sau
trận bán kết lượt đi kết thúc, tại sân Mỹ Đình đã có hàng trăm người mang theo áo mưa,
chăn chiếu, đồ ăn, ghế nhựa… chờ đến giờ ban tổ chức mở cửa bán vé vào buổi sáng”.
“Cảnh tượng chen lấn kinh hoàng, giẫm đạp lên nhau tại hàng rào cuối sân Mỹ Đình khiến
hàng chục cổ động viên bị ngạt ngã lăn xuống đất. Cảnh sát cơ động đã phải trấn áp đám
đông định phá hàng rào vào trong sân. Rời đám đông, chị Nguyễn Thị Thơm (ở thôn Nhân
Mỹ, Mỹ Đình) quần áo tả tơi, tóc tai rối bù, vừa đi vừa khóc vì tiếc công xếp hàng từ 22g
đêm 15-12…”.

Còn bây giờ, cứ đến giờ tan tầm, hãy ra ngoài đường thì sẽ thấy cảnh chen lấn nghẹt thở.
Trong cái nóng gay gắt, cái khói bụi của Sài Gòn, tất cả các loại phương tiện và người cùng
chen nhau nhích từng centimet. Người khỏe chen người ốm, đàn ông chen phụ nữ, chen
bất kể thân thể, chen bất cần sĩ diện, miễn sao mình vượt lên được phía trước… Từ trên
cao nhìn xuống, cảnh đường phố giống y như bầy kiến (là các xe nhỏ) đông đen vây quanh
mấy cục đường (là xe buýt).

Cái sự chen lấn bất kể chết, chen lấn không biết xấu hổ miễn được việc của mình xuất hiện
ở người Việt phải chăng bắt nguồn từ thời bao cấp, khi mà tất cả trẻ con như tôi đều có
“nhiệm vụ” chen lấn để xếp hàng, giữ chổ, mua hàng của hợp tác xã. Công mình xếp hàng
cả ngày nhiều khi gần đến phiên mình thì thấy đùng đùng xuất hiện trước mặt hai chữ “hết
hàng” làm cho người ta phải bằng mọi giá chen lên phía trước nhằm cố gắng mua được
hàng (phân phối).

Tất cả mọi sự lịch sự, khiêm nhường, sĩ diện, xấu hổ… của người Việt vốn có từ xưa giờ
bỗng dưng mất hết, để lại một thứ đáng xấu hổ vô cùng là “văn hóa” chen lấn thời nay.
Tạ Phong Tần
28-03-2011